Ég man þá tíð að kjördagur var heilagur dagur í hugum fólks. Hann var einn af þessum hátíðardögum þegar fólk klæddi sig upp á og dreif sig síðan á kjörstað. Umræðan snerist oftar en ekki um það hvort menn ætluðu að kjósa snemma eða seint. Rétturinn til að kjósa var í hávegum hafður og kjörsókn var ævinlega mikil. Núna eru breyttir tímar. Kjörsókn dvínar frá kosningum til kosninga og á kjörstöðum klæðast flestir jogging-göllum (þó ekki þessum glansandi) eða útivistarfatnaði. Fólk skýst rétt sí svona á kjörstað áður en það fer í sund, golf, hjólatúrinn, gönguferðina eða upp í bústað. Á sama tíma er svo komið að mikill meirihluti þjóðarinnar veit ekki hvað ráðherrar hennar heita.

Þegar ég fékk kosningarétt var kosið á sunnudögum. Það var til blessunar að komið var sjónvarp og yfir því lá maður á kosningakvöldinu þar til dagskráin var á enda, sem oft var tiltölulega snemma. Eftir það hlustaði maður á útvarpið til morguns og beið eftir endanlegum úrslitum. Hið fullkomna kosningasjónvarp, sem gefur manni nánast endanleg úrslit eftir fyrstu tölur, var ekki komið til sögunnar. Í þá daga gekk brandarinn út á „nýjar tölur úr Austurbæjarskólanum" og enginn gat beðið eftir því að þar yrði tekið til máls. Þetta var fyrir tíma skoðanakannana. Kjördagur var enn hátíðardagur í hugum fólks. Mikill réttindadagur - sem hann á og að vera. Þó var aðeins farið að slakna á kröfunum í klæðaburðinum. Foreldrar mínir fóru að vísu enn í sitt ágæta púss á kjörstað og víða sáust hattar á höfðum. En mín kynslóð var búin að sleppa fram af sér bindinu, beislinu og jakkafötunum. Flestir vissu hverjir væru í framboði og að sjalfsögðu vissu allir upp á hár hvaða ráðherrar sætu í ríkisstjórn og hvaða ráðuneyti þeir væru með. Kjörsókn var ævinlega mikil.

Núna er breyttir tímar. Hjá stækkandi hluta þjóðarinnar er kjördagur ekki lengur hátíðardagur og þeim fjölgar sem nenna ekki á kjörstað, skila auðu eða skrifa limrur á kjörseðilinn til að ógilda hann. Á sama tíma veit stór hluti þjóðarinnar hvorki hvað ráðherrar hennar heita né þekkja þá á myndum. Listabókstafirnir eru sömuleiðis að gleymast hjá yngstu kjósendum. Jú, suma rámar í D og B, en „so what" er svo bætt við.

„Ég hef ekkert vit á þessu"

Við hin sem trúum blint á okkar málstað og okkar foringja, hvar í flokki sem við stöndum, eigum dálítið erfitt með að skilja minnkandi kosningaáhuga fólks. Við undrumst þegar við sjáum í sjónvarpsfréttum fólk á götu úti tekið tali um pólitík og það svarar: „Ég veit þetta ekki, mér er alveg sama, ég hef ekkert vit á þessu." Við eigum líka erfitt með að skilja hve margir segjast óákveðnir í könnunum og hvað svarhlutfallið í mörgum þeirra er lágt. Við trúum varla að hátt í 40% svarenda í könnunum séu óákveðin, vilji ekki svara eða ætli að skila auðu.

Við höfum heldur ekki hugmynd um hvort þeir sem segjast óákveðnir í könnunum séu í reyndinni óákveðnir eða hvort þeir noti þetta orðalag vegna þess að þeir vilja ekki svara og gefa upp hvern þeir ætli að krossa við. Auðvitað erum við heittrúaðir í öllum flokkum líka löngu búnir að gleyma því að kosningar eru leynilegar.

Hversu laust er lausafylgið?

Hið háa hlutfall óákveðinna í könnunum hefur hins vegar orðið til þess að mikil umræða verður gjarnan á lokaspretti kosningabaráttunnar um svonefnt „lausafylgi", þ.e. þá sem rokka á milli flokka, og hvernig hægt sé að ná til þess. Auglýsingar flokkanna bera þess merki á síðustu metrunum. Þær mega ekki vera of flóknar gagnvart „lausafylginu" og þess vegna snúast þær mest um að sýna trausta leiðtoga og einarða flokka fremur en flókin málefni og línurit. Þær snúast um að laða til sín „lausafylgið" og fá hina áhugalausu til að mæta á kjörstað, ná til þeirra sem segja: „Mér er alveg sama, ég hef ekkert vit á þessu." Þessar auglýsingar eru ekki ætlaðar okkur heittrúuðum. Við höfum fyrir löngu gert upp hug okkar og erum búin að taka margar dífurnar í þrasi við hvort annað undir formerkjunum „hverjum þykir sinn fugl fagur".

Þverrandi kosningaáhugi: Tákn um hagsæld

Þverrandi kosningaáhugi er ekkert einsdæmi á Íslandi. Þannig er það um hinn vestræna heim þar sem fólk er góðu vant, löngu er komin rík hefð á lýðræðið og fólk býr við almenna hagsæld og velmegun. Þetta verður til þess að æ færri kjósendur taka hina stóru ákvörðun um það hvaða flokkar fara með völd. Þeir, sem ekki kjósa, treysta einfaldlega á að ekki komist stjórnmálamenn til valda sem leggja allt í rúst í efnahagsmálum með misvitrum aðgerðum. Þeir trúa því að með minni ríkisafskiptum sé búið að binda þannig um hnútana að áhrif stjórnmálamanna á efnahagslífið, fyrirtæki og vinnumarkaðinn, séu ekki of mikil. Þeir treysta því að þeir hafi minna um mál að segja og að þeir tímar séu liðnir að ekki sé hægt að hreyfa sig í lífsins amstri án þess að það sé eftir einhverri formúlu stjórnmálamanns. Þeir telja sömuleiðis að töfralausnir nýrra töframanna í pólitík séu ekki mjög trúverðugar því reynslan sýni að hver þjóðfélagsþegn sé, þegar öllu er á botninn hvolft, sjálfum sér næstur og verði fyrst og fremst að treysta á sjálfan sig varðandi eigin velferð. Hún fæst ekki afhent á silfurfati töfrakvenna og karla.

Það hefur verið sagt að í einu mesta velferðarríki heims, Sviss, séu stjórnmálamenn býsna ósýnilegir almenningi, lítið fari fyrir þeim og þar sé almenningur ekki með það upp á sína tíu fingur hvað allir ráðherrarnir heita. Ekki frekar en annars staðar í hinum vestræna heimi. Svisslendingar búa við einhvern mesta stöðugleika í efnahagsmálum, en líka við mjög svo minnkandi kosningaáhuga fólks.

Sjálfsagt má draga þá ályktun að snarminnkandi áhugi fólks á kosningum sé tákn um hagsæld og velmegun í viðkomandi landi og að þar fái frelsi einstaklingsins notið sín í leik og starfi. Þessi kenning er næstum því rétt. Kosningar skipta hins vegar máli. Það er eins með og velferðina og mannorðið; það tekur 20 ár að byggja upp orðstír en fimm mínútur að eyðileggja hann.

Mætið á kjörstað í komandi kosningum, hvort sem þið verðið í sparifötum eða sportgöllum.

Jón G. Hauksson