Hannes heitinn Hafstein, sendiherra og aðalsamningamaður Íslands í samningum EFTA við Evrópusambandið haustið 1991, EES-samningnum, var uppnefndur „Hr. Nei“ af viðsemjendum Íslands. Ég átti þess kost sem blaðamaður að fylgjast með lokaspretti þeirra samninga úti í Lúxemborg en þar voru þeir Hannes, Jóni Baldvin Hannibalsson, þáverandi utanríkisráðherra, og Þorsteinn Pálsson, þáverandi sjávarútvegsráðherra, í eldlínunni.

Hannes fékk viðurnefndið „Hr. Nei“ vegna þess að hann þótti svo harður í horn að taka og lítt eftirgefanlegur í viðræðum við Evrópusambandið. Hann var mikill pípreykingamaður og hafði svo sterkan pókersvip við borðið að aðrar þjóðir öfunduðu okkur Íslendinga yfir að hafa hann í forsvari. Það báru allir viðsemjendur mikla virðingu fyrir „Hr. Nei“. Hann þótti rómaður samningamaður og hafði aðalatriðin á hreinu, en var sveigjanlegur í aukaatriðum. Einhverjir höfðu á orði að við  Íslendingar hefðum fengið nánast allt fyrir ekki neitt vegna Hannesar.

Stundum er því haldið fram að Íslendingar hafi gengið í Evrópusambandið þetta kvöld í Lúxemborg. Að við séum núþegar í Evrópsambandinu mínus sjávarútvegsmál og landbúnaðarmál. Enda hefur því verið beitt í rökræðum að EES-samningurinn dugi okkur og rúmlega það – og að viðbótarhagnaður af því að ganga í Evrópusambandið sé mjög lítill.

Eitt gleymdist í öllum hátíðahöldunum þetta kvöld í Lúxemborg þegar skrifað var undir fjórfrelsið; þ.e. frjálsan og óheftan flutning á vöru, þjónustu, vinnuafli og fjármagni innan svæðisins. Krónan er of veikur gjaldmiðill fyrir þetta frelsi, svo mikill er þrýstingurinn og verður alltaf á að selja krónur og kaupa alvöru gjaldmiðla í Evrópu. Þess vegna mun gengi krónunnar ævinlega eiga í vök að verjast. Sennilega eru flestir Evrópusinnar fyrst og fremst að sækjast eftir evrunni með aðildinni – ekki ESB-klúbbnum sem slíkum.

Samninganefnd Íslands í aðildarviðræðum við Evrópusambandið er núna fullskipuð. Stefán Haukur Jóhannesson sendiherra er aðalsamningamaður Íslands. Varaformenn eru Björg Thorarensen prófessor og Þorsteinn Gunnarsson, fyrrverandi rektor Háskólans á Akureyri. Aðrir fulltrúar í nefndinni eru Gréta Gunnarsdóttir, utanríkisráðuneytinu, Högni S. Kristjánsson, utanríkisráðuneytinu, Kolfinna Jóhannesdóttir, MA í hagvísindum, Martin Eyjólfsson, utanríkisráðuneytinu, Sturla Sigurjónsson, ráðgjafi forsætisráðherra, og Þorsteinn Pálsson, lögfræðingur og fyrrverandi forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins. Formenn samningahópa eru allt embættismenn. Már Guðmundsson seðlabankastjóri er í samningahópi yfir myntbandalagi.

Þegar ég segi að það vanti einhvern „Hr. Nei“ í samninganefndina er það vegna þess að mér finnst svo mikill ákafi af hálfu Íslendinga að sækja um, svo mikill hraði á hlutunum, að hættan sé sú að við kokgleypum við því sem að okkur er rétt. En er þá nefndin of einsleit og skipuð „Hr. Já“ mönnum? Það fer ekki á milli mála að Þorsteinn Pálsson er í allt öðrum gír núna en hann var úti í Lúxemborg í nóvember árið 1991. Sturla Böðvarsson gagnrýndi Þorstein fyrir að taka sæti í nefndinni og að hann skuldaði sér skýringar. Innan Sjálfstæðisflokksins finnst mörgum Þorsteinn hafa svikið flokkinn með því að taka sæti í nefndinni.

Fólk spyr sig hvort saminganefndin sé búin að gefa sér niðurstöðuna fyrirfram og um hvað sé þá verið að semja. Þegar ég færði það í tal við nokkra vini mína nýlega hvort það vantaði einhvern „Hr. Nei“ í nefndina sögðust þeir ekki vita það en mikilvægast væri að í samninganefndina veldist fyrst og fremst gott og heiðarlegt fólk. Eflaust skemmir einhver lögfræðikunnátta ekki fyrir.

Samningatækni er mikið fag og líklegast er það eitthvað sem menn læra með tímanum. Þegar þú ert að semja um kaup á íbúð hefur gjarna verið haft á orði að þú megir ekki verða „of skotinn“ í íbúðinni, annars teygir þú þig of langt í verði og verður allt of eftirgefanlegur. Það sama á við um þegar menn kaupa fyrirtæki. Þeir mega ekki verða „of skotnir“ í fyrirtækinu sem þeir hafa áhuga á að kaupa – ella er meiri hætta á einhverri gloríu í kaupunum og lítið hirt um áreiðanleikakannanir. Ég held að samninganefndin megi ekki verða „of skotin“ í ESB svo vel eigi að fara.

Það hefur verið haft á orði að það sé enginn Vinstri grænn í nefndinni og heldur ekki framsóknarmaður; að þetta sé nefnd Samfylkingar og sjálfstæðismanna. Ég veit það ekki. Það er sterk ásjóna embættismanna á nefndinni. Út af því hefur hins vegar verið lagt að Samfylkingin komi ESB-aðildinni aldrei í gegn á Alþingi með Vinstri grænum sér við hlið sem hafa lýst því yfir og gefið út um það kosningaloforð að þeir séu harðir andstæðingar ESB-aðildar. Þeir seldu það loforð hins vegar fyrir ráðherrastólana og veittist þeim það óvenjulega létt. Þeir seldu líka Icesave fyrir stólana.

En þarf þá Samfylking á sjálfstæðismönnum að halda til að ná ESB fram? Ég hef það á tilfinningunni að innan Sjálfstæðisflokksins hafi andstaða við aðild að ESB aukist til muna síðustu mánuðina. Ennfremur hefur núverandi ríkisstjórn valtað svo hressilega yfir sjálfstæðismenn og framsóknarmenn á Alþingi í Icesave málinu að þar gróa sárin seint. Framsóknarmenn láta ekki nota sig aftur. Af þessu leiðir að Samfylkingin er einangruð í ESB, auk þess sem 62% þjóðarinnar segjast á móti aðild, samkvæmt tveggja mánaða gamalli könnun Samtaka iðnaðarins. Stuðningurinn, 38%, hefur aldrei mælst eins lítill. Það sem meira er; spurt var að því í könnuninni hvernig svarendur myndu kjósa um aðildarumsókn og þá svöruðu aðeins 16% að þau myndu örugglega styðja aðild en 39% sögðust örugglega vera á móti aðild.

Nýr formaður Heimssýnar, sem er samtök gegn ESB aðild, er Ásmundur Einar Daðason, bóndi í Dalasýslu og þingmaður Vinstri grænna. Hann tók við af Ragnari Arnalds. Ásmundur hefur sætt harðri gagnrýni frá rétttrúðum í Samfylkingunni eftir að hann tók við formennskunni og mun leiða baráttuna gegn ESB. Hann mun þvælast fyrir Samfylkingunni og það finnst fylkingarmönnum afleitt þó þeir hafi vitað um afstöðu Vinstri grænna þegar ríkisstjórnin var mynduð. Þeir hafa úthrópað Ásmund Einar á torgum úti fyrir að dirfast að vera á móti Samfylkingunni.

Það er þetta að semja við Evrópusambandið. Semja um hvað? Þurfum við ekki að laga okkur að þeim leikreglum sem þar eru? Þurfum við alltaf að semja um sérstakar undanþágur frá því sem við sækjumst eftir? Þegar samið var um EES stóðu Alþýðuflokkur og Sjálfstæðisflokkur þétt saman að þeirri ákvörðun. Þess vegna hlýtur það að vera skrítið að sækja um aðild  þegar annar stjórnarflokkurinn er algerlega á móti aðildinni og meirihluti þjóðarinnar líka.

Hún er ekki öfundsverð samninganefndin hvort sem hún hefur einhverja Hr. Já og Hr. Nei innanborðs eða ekki. En það vantar örugglega pókersvipinn á nefndina.

Jón G. Hauksson
jgh@heimur.is