Jóhannes Jónsson í Bónus getur fagnað sigri eftir að Arion banki ákvað að selja Haga með því að skrá félagið í Kauphöllina í sumar og gefa Bónusfjölskyldunni kost á að stýra fyrirtækinu áfram. Það verður mjög fróðlegt að sjá viðbrögð fólks við þessum leik Arion banka. Jóhannes nýtur vinsælda hjá mörgum, öfugt við soninn Jón Ásgeir, og margir hugsa sem svo að þessi aðferð bankans sleppi. Þetta er hins vegar mjög eldfimt mál.

Þess er gætt að Jón Ásgeir sé ekki nefndur á nafn. En heldur fólk að hann sitji hjá í þessu máli? Og ekki verður annað séð en að bankinn sé að afskrifa 35 milljarða af 50 milljarða skuld 1998 ehf, fyrirtækis í eigu Bónusfjölskyldunnar, en eign þess félags voru bréfin í Högum. Ef fjölskyldan er í persónulegri ábyrgð fyrir 50 milljarða skuld 1998 er eðlilegt að spyrja hvort hún hafi efni á að kaupa sig inn í Haga á markaði. Því hefur margoft verið haldið fram af Jóhannesi Jónssyni að ekki verði ein einasta króna afskrifuð vegna skulda Haga og 1998 hjá Arion banka.

Finnur Sveinbjörnsson, forstjóri Arion banka, þarf að stíga fram og gefa fyllstu upplýsingar um þetta mál. Almenningur vill allt upp á borðið og hreint borð. Ekkert kjaftæði lengur. Var t.d. búið að afskrifa obbann af skuldum 1998 þegar þær voru færðar inn í Arion banka, eins og DV hefur haldið fram? Ef Finnur upplýsir ekki almenning ætti Jóhannes sjálfur að stíga á stokk og leysa frá skjóðunni; það bannar honum það enginn. Þessi aðferð bankans gefur fordæmi. Núna krefjast allir eigendur fyrirtækja sem eru í vandræðum í Arion banka að skuldir þeirra verði afskrifaðar og þeim gefinn kostur á að kaupa sig inn í fyrirtækin aftur með einum eða öðrum hætti og halda fyrirtækjunum. Að jafnt skuli yfir alla ganga, svo framarlega sem eitthvert vit er í rekstrinum og hann skilar framlegð.

Bónusfjölskyldan stýrir Högum áfram þótt félagið verði almenningshlutafélag. Hagar eru stór auglýsandi hjá 365 miðlum og þar berast fréttir um að Jón Ásgeir muni áfram hafa þar tögl og hagldir og skyndilega segir Ari Edwald, forstjóri 365, að reksturinn gangi vel og fjárfestar keppist um að fá að kaupa í miðlinum. Öðruvísi mér áður brá.

Flestir töldu eftir fréttir í janúar að nokkur tími væri enn í lausn á máli Haga hjá Arion banka – þótt upphaflega hafi verið stefnt að því að klára málið í janúar. Ýmsar kenningar eru í gangi. Einn benti mér á að Arion banki kæmi óvænt með lausn á máli Haga í kjölfar Kastljóssviðtals við Jóhönnu Sigurðardóttur forsætisráðherra þar sem hún var afleit og missti það út úr sér í nauðvörn að sér fyndist í lagi að afskrifa tugi milljarða hjá viðskiptajöfrum og að þeir héldu eign sinni áfram því að þá gætu þeir borgað ef þeir yrðu seinna dæmdir, svo notuð séu hennar orð. Jóhanna hefur fengið mjög bágt fyrir þessi orð sín. Núna verður þessi ótrúlega uppákoma Jóhönnu minna í brennidepli.

Ég geri ráð fyrir að verðmiðinn á Högum í Kauphöllinni verði í kringum 15 til 20 milljarðar króna miðað við afkomu Haga og yfirburða stöðu á matvælamarkaðnum. Jóhannes Jónsson, starfandi stjórnarformaður Haga, og nokkrir stjórnendur Haga fá forkaupsrétt að 15% hlutafé í Högum, þar af fær Jóhannes 10% hlut. Það tryggir að Jóhannes og núverandi stjórnendur Haga munu stýra fyrirtækinu í framtíðinni. Þeir munu þurfa að kaupa hlut sinn eins og aðrir.

Allir spyrja sig núna að því hvernig almenningur muni taka við sér þegar kemur að kaupum í Högum með Bónusfjölskylduna við stýrið. Þetta er í raun ekki í fyrsta sinn sem Hagar eru í Kauphöllinni. Baugur, sem rak sömu verslanir, var almenningshlutafélag og allir ættu að þekkja þá sögu. Bónusfjölskyldan sá sér þá hag í því að taka Baug í skyndi út af markaði. Núna vill hún vera á markaði. Það sem situr eftir í hugum margra fjárfesta eftir Baugsmálið er að Jón Ásgeir hafi farið með almenningshlutafélagið Baug sem sitt eigið. Þekktir stjórnarmenn í Baugi, eins og Þorgeir Baldursson og Guðfinna Bjarnadóttir, sögðu af sér. Treysta fjárfestar og fyrrum hluthafar í Baugi Jóni Ásgeir aftur? Sumir þeirra telja sig hafa verið plataða. Jóhannes er að vísu á framhliðinni, en fæstir trúa því að Jón Ásgeir sitji hjá.

„Það er fyrir öllu að nú hefur óvissu um framtíð Haga verið eytt,“ segir Jóhannes í sérstakri fréttatilkynningu. En er allri óvissu um framtíð Haga núna eytt? Það er nú það. Margir eru ósammála honum. Kannski er óvissan fyrst að byrja. Hverjir munu eignast fyrirtækið á markaði? Það er auðvelt að kaupa upp kennitölur og smáa fjárfesta í massavís. „Nú sitja allir við sama borð og söluferlið er eins opið og gegnsætt og hægt er,“ segir Jóhannes.

Þegar almenningur kaupir í Högum í almennu útboði í sumar liggur fyrir hverjir eru við stjórnvölinn. Takist að persónugera Jóhannes nægilega mikið í þessu máli telst það styrkleikamerki; karlinn nýtur vinsælda. Bónus nýtur vinsælda. Það er mikið að gera í Bónus þrátt fyrir alla umræðuna og reiðina í kringum Jón Ásgeir í samfélaginu. Þannig er það bara. Almenningur kýs með buddunni og það eru viðskiptavinir sem gera fyrirtæki stór.

Í tilkynningu frá Arion banka segir að með skráningu félagsins fari það í gagnsætt og opið söluferli þar sem dreift eignarhald verður tryggt og félagið muni lúta lögboðnum kröfum um upplýsingagjöf. En takið eftir því að yfirleitt nást yfirráð í fyrirtækjum skráðum á markaði í kringum 30 til 35% eignarhlut þegar annað hlutfafé er í dreifðri eignaraðild.

Það er þetta með dreift eignarhald. Það hljóta allir að bíða spenntir eftir því hvort einhverjir vina Jóns Ásgeirs í Bretlandi, eins og Malcolm Walker, kaupi stóra hluti í sumar. Það kemur bara í ljós. Það sagði ekkert í tilkynningunni frá Arion banka um það hversu stóra hluti einstaka hluthafar mættu eiga. Verður settur kvóti á Malcom Walker og hvað hver megi kaupa í Högum? Finnur þarf að svara því.

Finnur Sveinbjörnsson, forstjóri Arion banka, verður að úttala sig um afskriftir bankans í þessu máli. Ekki verður annað séð en að Arion banki sé að afskrifa um 35 milljarða af 50 milljarða skuld 1998 ehf. Arion banki yfirtók hlutabréf 1998 í byrjun nóvember og þar með missti Bónusfjölskyldan fyrirtækið þó bankinn hafi fengið hana til að stýra því áfram. Veð bankans eru fyrst og fremst í þeim bréfum. Ef fjölskyldan er hins vegar í persónulegri ábyrgð á 50 milljarða skuld 1998 hlýtur það að vera rökrétt spurning hvernig Jóhannes ætlar að greiða fyrir 10% hlutinn; þ.e. um 1,5 milljarða króna. Hvar fær hann það fé? Finnur Sveinbjörnsson, forstjóri Arion banka, segir að hvorki Jóhannes né starfsmenn Haga fái lán Arion banka til hlutabréfakaupanna.

Jóhannes hefur áréttað undanfarnar vikur í samtölum við fjölmiðla að ekki yrði ein króna afskrifuð í Högum og 1998 ehf. vegna skuldapakkans. Hann sagði m.a. þetta í aðsendri grein í Morgunblaðinu í endaðan október. „Viðræður eiga sér nú stað við Nýja Kaupþing um málefni Haga. Viðræðurnar eru í eðlilegum farvegi. Gert er ráð fyrir að erlendir fjárfestar komi með verulegt nýtt fé inn í félagið. Það fé verður nýtt til að gera upp skuldir 1998 ehf. með staðgreiðslu, auk þess sem bankinn eignast hlutafé í 1998 ehf. Með því er hámarksendurgreiðsla til bankans tryggð. Engar afskriftir verða á skuldum Haga hf., sem voru endurfjármagnaðar nú í október....og auðvitað er það von manna að þessi endurskipulagning verði til þess að allar kröfur Kaupþings innheimtist að lokum....Öll fyrirtæki þurfa tíma og endurskipulagningu til að halda áfram.“

Í ítarlegri fréttaskýringu Frjálsrar verslunar í desember undir heitinu Krumla bankanna var farið í gegnum nokkrar aðferðir um það hvernig bankar yfirtaka fyrirtæki og selja þau aftur. Ein útfærsla var svona:

„Banki tekur stórskuldugt fyrirtæki yfir og á t.d. 90% í því gegn því að gömlu eigendurnir, sem stofnuðu fyrirtækið og hafa rekið það í áratugi, eigi 10% og reki félagið áfram vegna kunnáttu sinnar. Gömlu eigendurnir eru þá orðnir að hamstri í hjóli og í vinnu fyrir bankann en halda engu að síður fyrirtækinu og andlitinu. Ef fyrirtækið væri tekið af þeim gætu gömlu eigendurnir hugsanlega byrjað upp á nýtt og farið í samkeppni við sitt gamla félag með góðum árangri og það gerði félagið verðminna.“

Auðvitað blasir við að Jóhannes, Finnur Árnason, forstjóri Haga, Guðmundur Marteinsson, framkvæmdastjóri Bónuss, og fleiri lykilstjórnendur Haga eru með þekkingu, reynslu og viðskiptasambönd erlendis sem gæti gert þeim kleift að stofna nýja keðju í keppni við Haga og Bónus. En hvar myndu þeir fá fé? Er auðvelt fyrir nýja fjárfesta að fara inn á matvörumarkaðinn? Ég sé það heldur ekki fyrir mér að Jóhannes og Guðmundur Marteinsson gætu keppt við Bónus svo vænt þykir þeim um fyrirtækið. Bónus er þeirra ær og kýr.

Önnur útfærsla í greininni um Krumlu bankanna var svona í Frjálsri verslun: „Bankarnir setja yfirtekin félög á markað, skrá þau í Kauphöllinni. Þau fá verðmiða og auðvelt er að selja þau í einingum. Áður þarf að afskrifa skuldir svo markaðurinn hafi áhuga.“

Arion banki er að tvinna þessar tvær leiðir saman. Bankinn mun eiga 85% í Högum næstu mánuðina á móti 15% loforði til lykilstjórnenda Haga. (1998 átti að vísu 97,5% í Högum þannig að Jóhannes og lykilstjórnendur eru í raun með 17,5%). Hagar verða skráðir í Kauphöllina og fá þar verðmiða. Fái bankinn 15 milljarða fyrir Haga þarf hann að afskrifa um 35 milljarða af 50 milljarða skuld 1998 ehf. svo fremi sem hann hefur ekki aðrar eignir að veði en bréfin í 1998. Hagar sjálfir skulda á milli 12 til 20 milljarða króna. Spurningin er: Þarf eitthvað að klípa af þeim skuldum áður en félagið er sett í Kauphöllina?

Í grein Frjálsrar verslunar um Krumlu bankanna sagði meðal annars: Flestir eru á því að það teljist eðlilegast að bankar, a.m.k. í fyrstu umferð, vinni með eigendum að lausn skuldavandans og gefi þeim tækifæri á að bæta stöðuna, áður en þeir taka fyrirtækin yfir. Í tilviki Haga er reiðin svo mikil að þjóðin virðist vilja taka fyrirtækið af Jóni Ásgeir strax með þeim rökum að nægilega sé búið að afskrifa hjá honum annars staðar og hann hafi ekki nægilegt viðskiptavit fyrst hann fór svo glannalega í útrásinni og veðsetti fjölskyldusilfrið; Bónus.“

Málefni Haga eru málefni dagsins. Þetta er stórt og mikið fyrirtæki með 61 milljarð í veltu og 1.500 starfsmenn. Það er mikið í húfi. Bankinn telur hagsmunum sínum best borgið með því að Bónusfjölskyldan haldi um stjórnvölinn áfram í fyrirtækinu og kaupi sig þar inn. Þetta er hins vegar stefnumarkandi ákvörðun Arion banka. Hún er löng biðröðin af eigendum fyrirtækja sem eru í skuldabasli og Arion banki fer núna hörðum höndum um. Krumlan kreistir. Nú segja þeir: Hvað með okkur? Jafnt skal yfir alla ganga, er það ekki? Eða er eitthvað hjá ykkur um Jón og séra Jón?

Eftir stendur þetta: Vill almenningur kaupa í Högum og verður eignarhald dreift? Það verða sjálfsagt ýmsir á röltinu í kringum Haga þegar þar að kemur, t.d. Malcom Walker. Verður kvóti á eignahaldinu? Hvað má Walker ganga langt í að kaupa?
 
Jón G. Hauksson

jgh@heimur.is