Þorbjörg Jónsdóttir Schweizer er látin í hárri elli. Sagt er um marga þá sem fæddir eru í upphafi 20. aldarinnar að þeir hafi lifað mestu breytingar sem orðið hafi í Íslandssögunni og víst má það til sanns vegar færa. En Þorbjörg, þessi hæglætiskona sem eyddi síðasta áratug ævi sinnar í kyrrð og ró á heimaslóðum á Kirkjubæjarklaustri, hafði upplifað fleira en flestir af hennar kynslóð.

Hún kynntist vistarbandi af eigin raun á unglingsárum en þrátt fyrir lítil efni tókst henni að komast til mennta. Þorbjörg var greind kona og ákvað að læra hjúkrun og var með fyrstu hjúkrunarkonum sem sérhæfðu sig í hjúkrun geðsjúkra ásamt vinkonu sinni Guðríði Jónsdóttur. Forlögin höguðu því svo að fundum hennar bar saman við þýskan fræðimann, Bruno Schweizer sem kom hingað til lands vegna mikils áhuga á íslenskri menningu. Þessi kynni urðu örlagarík því svo fór að þau giftust og Þorbjörg hélt til Bæjaralands en þar varð heimili hennar að mestu næstu hálfa öld. Það hefur verið ævintýralegt fyrir unga íslenska konu að skipta svona gersamlega um umhverfi, úr umhverfi norrænnar goðafræði í umgjörð ævintýraheims Grimmsbræðra. Og víst voru fyrstu árin í Þýskalandi söguleg, en varla með þeim hætti sem Þorbjörgu hefur dreymt um. Þau Bruno og Þorbjörg eignuðust fljótlega tvo drengi, Helga og Gunnar. Það hefur eflaust verið kvíðvænlegt fyrir unga móður þegar stríðsgæfan snerist gegn Þjóðverjum og orustuflugvélar fóru að birtast á sjóndeildarhringnum. Í þeirri móðursýki sem oft er fylgifiskur styrjalda var Bruno tekinn höndum. Aldrei fékk Þorbjörg á því haldbærar skýringar, en svo virðist að bandamenn hafi talið það saknæmt að hann hafði notið velvildar stjórnvalda á stríðsárunum vegna áhuga síns á norrænum fræðum. Bruno var ekki látinn laus fyrr en árið 1948 og fékk aldrei fast starf hjá ríkinu eftir það. Þorbjörg flutti til Íslands með syni þeirra hjóna um nokkurra ára skeið meðan á þessu stóð en flutti svo aftur út á heimaslóðir Brunos í smábæinn Diessen skammt frá München.  Bruno lést árið 1958 en Þorbjörg bjó áfram á sama stað með syni sína tvo og báðir hafa þeir náð ágætum árangri í lífinu, Helgi sem doktor í sálfræði og Gunnar sem verksmiðjustjóri í tinsteypu sem hefur verið í eigu ættar þeirra í margar kynslóðir. Þeir búa báðir í Diessen með fjölskyldum sínum.

Ég man fyrst eftir Þorbjörgu á sjöunda áratugnum en hún kom oft hingað til lands til þess að heimsækja vini og ættingja. Mér er minnisstætt að mér fannst hún afar hæglát, en það var hún allt til dauðadags, en jafnframt eins og yfir henni væri depurð. Þó að hún hefði dvalið stóran hluta ævi sinnar í Þýskalandi og ætti þar afkomendur, þá var augljóst að henni fannst alltaf að hún ætti heima á Íslandi. Þorbjörg var mikill fjölskylduvinur heima hjá mér og tekið sem nánum ættingja þó að hún væri óskyld með öllu. Þegar faðir minn var við nám í Þýskalandi á stríðsárunum var hún honum afar vinsamleg og var ætíð hjálpleg íslenskum stúdentum á þeim slóðum. Eiga margir íslenskir námsmenn henni þakkir að gjalda.

Einu sinni hitti ég Þorbjörgu í Þýskalandi. Það var fyrir um 25 árum þegar við hjónaleysin, sem þá vorum, komum til Diessen. Þorbjörg var reyndar lasin á spítala en við nutum höfðinglegrar gestrisni sona hennar. Við heimsóttum Þorbjörgu á spítalann og þó að hún væri ekki fullhraust var hún afar glöð í bragði og skrafhreifin. Þá man ég að ég hugsaði að kannski yrði þetta í síðasta sinn sem við hittumst.

En það var öðru nær. Á næstu árum kom Þorbjörg oft til Íslands og gisti oftast hjá Guðríði vinkonu sinni sem hafði þá brotið blað með því að koma á heimili sem þeir sem höfðu orðið geðveikir gátu búið á fyrst eftir að þeir komu af spítalanum.  Ég er ekki frá því að Þorbjörg hafi smám saman orðið hressari og kátari á þessum árum og þar kom að hún ákvað að flytja frá Þýskalandi til Íslands árið 1988. Þar settist hún að á heimaslóðum á Kirkjubæjarklaustri, en þar er dvalarheimili aldraðra, Klausturhólar. Henni veittist auðvelt að laga sig að aðstæðum á heimaslóð á ný og fylgdist alltaf mjög vel með því sem var að gerast á staðnum. En hún fylgdist ekki bara með heldur var þátttakandi í mörgum viðburðum allt fram á síðustu stund. Ég heimsótti hana nokkrum sinnum á Klaustur og það var eins og tíminn hefði gleymt henni síðustu 30 árin því hún lét lítt á sjá, hvorki andlega né líkamlega. Síðast hittum við feðgar hana síðastliðið haust og það urðu fagnaðarfundir.

Margir vildu skrá sögu Þorbjargar en hún var ekki áfjáð í það. En hún sagði okkur margt þegar við komum í heimsókn. Eftir því sem fleira var dregið fram í dagsljósið um stríðið og Íslendinga á bókum sagðist hún skilja ævi sína betur.

Með Þorbjörgu Jónsdóttur Schweizer er gengin merk og góð kona sem aflaði sér vináttu og virðingar allra sem til hennar þekktu.

Benedikt Jóhannesson