Það var spennandi haustdagur í október 2003 hjá Margaret Ford. Einmitt svona dagar gerðu starfið hjá uppboðshúsinu Christie’s í London skemmtilegt. Hún hafði fengið pakka með sextán bókum frá föstum viðskiptavini í Þýskalandi og tók upp gamla bók í góðu ástandi. Þetta var skáldverk eftir spænskan höfund, Bartolomeé de Torres Naharro, Propalladia hét hún, prentuð í Napólí árið 1517. Margaret strauk eftir kilinum og fletti blaðsíðunum varlega. Bókin var algerlega heil og ósködduð, fyrsta útgáfa af þessari sjaldgæfu bók. Í uppsláttarriti sá hún að það voru ekki til nema tvö eintök af bókinni í heiminum svo vitað væri. Annað á Spænska ríkissafninu í Madrid og hitt á Konunglega bókasafninu í Kaupmannahöfn. Það síðarnefnda var eina heila eintakið svo vitað væri. Og hér hafði hún heilt eintak. Þetta var sannarlega æsandi dagur.

Hún fór yfir bókina til þess að leita að merkingum eða stimplum sem gætu sagt til um sögu hennar. Bókin var í venjulegu 18. aldar bandi og á einni af fyrstu síðunum vantaði hægra hornið eins og það hefði verið klippt af.  Á tveimur öðrum bókum í bögglinum sem hún hafði fengið frá Þýskalandi var skjaldarmerki. Kannski komu bækurnar frá einhverjum konungi eða aðalsmanni. Mörg konungleg bókasöfn í Evrópu höfðu verið seld þegar konungsveldin féllu. Með því að fletta upp í skjaldarmerkjabók sá hún að þetta merki var frá Danmörku. Þetta var merkileg tilviljun. Margaret ákvað að lesa fleiri uppsláttarrit. Þar kom fram að bókin á Konunglega bókasafninu var í venjulegu 18. aldar bandi, og eitt hornið hafði verið klippt af einni af fremstu síðunum til þess að fela verðið. Þetta var óþægileg tilviljun. Hún fletti aftur upp skjaldarmerkinu og þá kom í ljós að það hafði verið notað til þess að merkja bækur á Konunglega bókasafninu í Kaupmannahöfn. Margaret Ford hringdi í lögfræðideild uppboðshússins.

Hver er þjófurinn?

Árið 1978 logaði allt í illdeilum í dönsku menningarlífi vegna Konunglega bókasafnsins. Það hafði komið í ljós að fjölmargar verðmætar bækur voru horfnar, einstæðar bækur sem flestar voru aðeins til í örfáum eintökum í heiminum. Hundruð, jafnvel þúsundir bóka höfðu horfið allt frá sjötta áratugnum. Og ekkert virtist stöðva þjófinn. Margar kenningar voru um það hver gæti staðið á bak við þjófnaðinn. Það voru margir pólskir starfsmenn á safninu, í ýmsum viðhalds- og gæsluverkefnum. Lá það ekki beint við að þeir hefðu stolið bókunum? Þeir gátu auðveldlega komið bókunum í verð, sem væri að vísu undir markaðsvirði, en væri samt sem áður auðæfi fyrir þá. Eða þá Austur-Þjóðverjar. Þeir höfðu hampað Marteini Lúter sem merkum umbótamanni og mörg ritin sem höfðu horfið voru einmitt eftir hann. Gæti ekki verið að kommúnistaleiðtogarnir vildu persónulega eiga frumrit þessa merka frumkvöðuls?

Í dagblaðinu Politiken skrifaði læknir grein um það að hann vissi hver hefði stolið bókunum. Læknirinn hafði sjálfur fengið ákæru um að hafa ólöglega framvísað fíkniefnum til 174 af sjúklingum sínum. Hann neitaði að leggja fram sjúklingaskrárnar vegna þess að í þeim væru upplýsingar sem gætu komið flestum sjúklingunum í fangelsi. Meðal annars bókaþjófnum. Lögreglan stökk á þessa vísbendingu og krafðist þess að skrárnar yrðu opnaðar. Eftir mikinn málatilbúnað tapaði læknirinn, lögreglan las skrárnar og fann ekkert. Í yfirheyrslum sagðist læknirinn vera búinn að gleyma því hver hinn seki væri. Niðurstaðan var sú að hann hefði logið þessu upp til þess að rugla málaferlin gegn sér.

Flestum fannst ólíklegt að einhver af fræðimönnunum á safninu hefði stolið bókunum. Fræðimenn eru einfaldlega ekki glæpamannstýpur. Og þó. Paul Raimund Jørgensen, sem var einn af deildarstjórunum, var undarlegur fýr. Reyndar voru margir mjög undarlegir starfsmenn á bókasafninu. Hertha Kirketerp-Møller vann í handritadeildinni þar sem geymd voru handrit frá Austurlöndum. Hún var ekki grunuð því að enginn passaði safnið eins vel og hún. Þegar Arabi sem hafði vanið komur sínar á lessalinn fór að bjóða ungri stúlku sem vann á safninu út varaði Hertha hana við: „Það er bara eitt sem hann vill,“ sagði hún, „handritin“.

Kollega hennar, yfirmaður Austurlandadeildarinnar, Frede Møller-Kristensen, var heldur ekki beinlínis venjulegur. Hann vandi komur sínar í „rottuholuna,“ afvikna kompu þar sem starfsmenn gátu laumast inn, nánast týnst, og fengið sér reyk og jafnvel sjúss. Frede var mikið fyrir sjússinn. Nei, Paul Raimund var miklu líklegri þjófur en þessi rykföllnu starfssystkin hans. Hann var sífellt að slúðra, var spjátrungur, bjó ríkmannlega og ók um á flottum bíl. Til að bæta gráu ofan á svart bjó hann með einum af aðstoðarmönnunum á bókasafninu, Finni. Finnur ók um á Jagúar og þeir fóru oft saman til útlanda. Eitthvað kostaði að halda uppi þessum lífsstíl. Málið gekk svo langt að Paul Raimund og deild hans voru rannsökuð sérstaklega. En niðurstaðan var sú að hann væri saklaus, mörgum til sárra vonbrigða.

Næstu fimmtán árin gerðist ekkert í rannsókninni. Árið 1993 kom í ljós að nokkur handrit frá 16. öld voru horfin. Nú hafði tækninni fleygt fram og bókasafnsstjórinn lét koma fyrir falinni myndavél og þjófurinn féll í gildruna. Í ljós kom að þetta var hvorki Pólverji né Þjóðverji heldur danskur lögfræðinemi sem vann við ræstingar á safninu. Hann hafði meira að segja verið svo snjall að fjarlægja spjöldin um verkin sem hann stal úr skrá safnsins. Hann vissi hins vegar ekki að spjaldakerfið var tvöfalt og upp komst um kauða. Hann hafði stolið bréfum frá Hans Scherfig og Karenu Blixen. En hann var allt of ungur til þess að hafa stolið bókunum á sjöunda og áttunda áratugnum.

Bókunum komið í verð

Margaret Ford hjá Christie’s gaf lögfræðideildinni skýrslu. Viðskiptavinurinn sem hafði sent fyrirtækinu Propalladiu var ekki að senda sinn fyrsta pakka. Hún vissi ekki mikið um hann nema að þetta var ung kona frá Suður-Þýskalandi, Silke Albrecht. Hún bara sendi bækur, prúttaði aldrei um verð og fékk sína greiðslu. Tugmilljónir króna. Þegar sérfræðingar frá Konunglega danska bókasafninu komu til London sáu þeir að allar 32 bækurnar sem Silke hafði selt voru á listanum yfir horfnar bækur af bókasafninu. Danirnir hugsuðu með sér: „Það voru þá Þjóðverjar sem stálu bókunum eftir allt!“

Árið 2003 hafði enn bæst við tæknina. Nú gátu menn leitað að nöfnum á Netinu. En það voru allt of margar Silke Albrecht í Þýskalandi til þess að þeir gætu sagt hver væri sú rétta. Þá fékk einn hugmynd. Hvað ef Silke hefði enn tengsl við Danmörku? Kannski fannst hún á dönskum vefsíðum. Og viti menn! Einhver Silke Albrecht hafði hlaupið maraþon á Helsingjaeyri. Kannski var lausnin nær en þeim hafði dottið í hug. Þjófurinn hafði væntanlega komið á safnið og það stóð heima. Silke Albrecht hafði fengið bækur lánaðar og var skráð með danskt heimilisfang. Hringurinn þrengdist. Þegar heimilisfanginu var slegið upp fannst á sama stað karlmaður með kunnuglegt nafn, Thomas Møller-Kristensen. Gat verið að hann tengdist gömlu fyllibyttunni úr Austurlandadeildinni, Frede? Það þurfti ekki nema eitt samtal til þess að ganga úr skugga um það. Frede hafði dáið níu mánuðum áður, en hann átti tvö börn, dóttur og soninn Thomas.

Húsleit

Árla morguns 5. nóvember 2003 réðst lögreglan inn í þrjú hús, tvö í Danmörku og eitt í Þýskalandi. Heima hjá Silke Albrecht og Thomas Møller-Kristensen, Evu, tengdamóður hennar og móður Silke í Þýskalandi. Landsbókavörðurinn danski, Erland Koldin Nielsen, beið þess sem verða vildi á skrifstofu sinni á safninu í Kaupmannahöfn í nýju húsi, Svarta demantinum. Biðin var erfið. Hvað ef þetta væri allt tóm vitleysa? Húsleitin hafði byrjað klukkan sex, en nú var klukkan orðin tíu og enginn hringdi. Loksins klukkan ellefu hringdi síminn. Það var danskur lögregluþjónn sem hringdi frá Þýskalandi. Leitin hafði gengið vel. Þeir fundu fjórar bækur hjá móðurinni, líklega allar frá Konunglega bókasafninu. „Loksins, loksins“, hugsaði Erland, en reyndi að leyna æsingnum og spurði: „Hvernig gekk leitin hér heima?“ „Hvort stendurðu eða siturðu?“, spurði lögregluþjónninn. Erling hafði ekki haft eirð í sér til þess að setjast allan morguninn. „Þá skaltu setjast niður núna,“ sagði lögregluþjónninn. 

Hjá Silke Albrecht og Thomasi manni hennar fundust fimm bækur frá Konunglega bókasafninu. En hjá tengdamóður hennar, ekkju Frede úr Austurlandadeildinni, hafði rannsóknin alls ekki gengið eins og lögreglan reiknaði með. Kjallarinn hjá þessari friðsamlegu eldri konu var fullur af bókum. Hundruð bóka úr Konunglega bókasafninu fylltu kassa og hillur. Í stofunni, forstofunni, svefnherberginu, vinnuherberginu, hvert sem litið var, var fullt af bókum. Þegar búið var að telja allt saman höfðu fundist 1.500 bækur frá Konunglega bókasfninu á heimili ekkjunnar. Í skrifborðsskúffu fannst úrklippusafn um bókaþjófinn bíræfna sem enginn vissi hver var.

Dómurinn

Þegar Eva Møller-Kristensen og börn hennar voru ákærð var búið að selja 32 bækur í London og nærri 50 í New York. Flestar þeirra höfðu verið seldar meðan Frede var á lífi. Verðmæti einstakra bóka var upp í 10 milljónir íslenskra króna. Þau höfðu hjálpað börnunum að kaupa hús og endurnýjað ýmislegt heima. En Eva sagðist ekki hafa séð neitt einkennilegt við þetta. Heldur ekki við það að stimplar hefðu verið fjarlægðir úr mörgum bókum. Hún sagði að Frede hefði keypt bækur hjá fornbókasölum og auðvitað hefði hann haft vit á að velja verðmætar bækur. Hann hafði alltaf talað um þetta sem eftirlaunasjóðinn sinn.

Í ljós kom að Frede hafði haldið áfram að stela eftir 1978, en stal eftir það eingöngu úr eigin deild. Hann hafði stolið bókum og handritum sem hann fór með sjálfur á sýningar hér og þar. Þó að hann væri fyllibytta datt engum í hug að hann væri óheiðarlegur. Félagar hans á bókasafninu mátu það svo að hann hefði stolið bókum fyrir einn og hálfan milljarð íslenskra króna. Ekkjan Eva var dæmd í þriggja og hálfs árs fangelsi. Thomas sonur hennar fékk tvö ár og Silke Albrecht eitt og hálft. Hús bæði ekkjunnar og sonarins voru gerð upptæk. En Frede Møller-Kristensen slapp sjálfur yfir móðuna miklu og hélt að hann hefði framið hinn fullkomna glæp.

Tvær ungar konur, Lea Korsgaard og Stéphanie Surrugue hafa skrfað stórskemmtilega bók um málið, Det store bogtyvery.