Hlutverk stjórna í fyrirtækjum finnst mér farið að vinda svolítið upp á sig. Á árum áður var talið að stjórnir ættu að ráða forstjóra og hafa eftirlit með honum og starfseminni; jafnframt því að taka ákvarðanir um stórar fjárhagslegar skuldbindingar. Núna er krafa um að stjórnarmenn taki virkan þátt í stefnumótun fyrirtækja og geri sig gildandi í ráðgjöf. Ef til vill segir það sig sjálft að stjórnir eigi að móta stefnu fyrirtækja en ekki er allt sem sýnist í þeim efnum finnst mér.

Þetta efni er mér ofarlega í huga eftir að ég sat ráðstefnu á vegum Stjórnvísi um hlutverk og ábyrgð stjórnarmanna. Þetta var með betri fundum um þetta efni sem ég hef setið. Hlutafélagalögin er skýr varðandi ábyrgðina en hverjar eru skyldur stjórnarmanna?

Eitt af því sem fram kom var að stjórnir verða sjálfar að gera það upp við sig hvers konar stjórnir þær vilja vera. Eiga þær að halda sig við eftirlitið eða vera ráðgefandi og í stefnumótun?

Ég segi alveg eins og er að ef stjórnin tekur virkan þátt í stefnumótuninni er hættan sú að stjórnendur fyrirtækisins kenni stjórnarmönnum um ef árangurinn er ekki í samræmi við væntingar. Þið vilduð að við færum þessa leið og leggðum áherslu á þessar fjárfestingar og þessar vöurlínur - gætu stjórnendurnir sagt eftir á þegar þeir eru skammaðir fyrir lélegan árangur.

Til hvers eiga stjórnir að ráða forstjóra og hafa alla stjórnendur á ofurlaunum ef það eru stjórnarmennirnir sem eyða miklum tíma í stefnumótun – og eiga að því er virðist að vita allt á milli himins og jarðar í fyrirtækinu; vera eins konar sérfræðingar?

Núna eru lífeyrissjóðir landsins orðnir mjög gildandi í atvinnulífinu sem og bankar og kröfuhafar. Þess vegna er að verða til einhvers konar stétt atvinnu-stjórnarmanna sem sitja í stjórnum margra félaga.

Þetta hefur orðið til þess að samþjöppun valds er miklu meiri þar sem sama fólkið situr í stjórnum margra fyrirtækja.

Í stjórnum fjármálafyrirtækja, m.a. lífeyrissjóða, þurfa stjórnarmenn núna að taka flókin próf Fjármálaeftirlitsins til að mega sitja í stjórnum. Dugir ekki lengur gamli kokteillinn sem var reynsla úr atvinnulífinu blönduð saman með hugviti og almennri skynsemi – ásamt góðum skammti af siðviti?

Hvers konar fólk á að veljast í stjórnir út frá aldri, menntun, kyni og reynslu? Kostir stjórnarmanns í einu fyrirtæki þurfa ekki að duga honum í öðru fyrirtæki.

Leiftrandi umræður urðu um starfandi stjórnarformenn. Það þótti ekki gott út frá eftirlitshlutverkinu. Það er erfitt að hafa eftirlit með sjálfum sér.

Stjórnarformaður og forstjóri hafa náið samband sín á milli og miklu meira en hinn almenni stjórnarmaður og forstjóri. En hversu náið á þetta samband að vera? Hvenær fer stjórnarformaðurinn að þvælast fyrir forstjóranum og hans fólki?

Talsverðar umræður urðu um það að fyrirtæki, þar sem stjórnir eru með sem jöfnustu kynjahlutfalli, nái betri árangri en þar sem konur eru í miklum meirihluta í stjórnum eða karlar (sem er algengast).

Því er haldið fram aftur og aftur að margar erlendar rannsóknir styðji þetta. Ekki ætla ég að rengja þessar fullyrðingar. Ég spyr hins vegar á móti hvernig hægt sé að rannsaka það nákvæmlega hvers sé stjórnarmanna og hvers stjórnenda þegar kemur að árangri fyrirtækja.

Er hægt að mæla þetta svo vel sé? Stjórnir fyrirtækja ráða forstjórann. Þar með er það komið. Þær ráða ekki millistjórnendur.

Er það gefið að jafnt kynjahlutfall í stjórn verði til þess að forstjórinn ráði ekki eingöngu konur eða eingöngu karla sem framkvæmdastjóra? Það er engin trygging fyrir því.

Hvað ef stjórn með jafnt kynjahlutfall er með karl sem forstjóra og allir næstráðendur eru líka karlar. Fyrirtækið nær góðum árangri. Hverjum var það að þakka? Stjórn eða starfsmönnum?

Sett hefur verið í lög að hlutfall kynja sé sem jafnast í stjórnum fyrirtækja með yfir 50 starfsmenn. Þetta er 40/60 reglan sem þýðir að annað kynið verður að minnsta kosti að vera með 40% hlutfall í stjórninni. Þetta á að vera komið að fullu til framkvæmda haustið 2013.

Ég hef gagnrýnt á að setja svona hlutfall kynjaí lög og hvatt konur með því að fjalla um þær í Frjálsri verslun til að sækja fram á völlinn og sækjast eftir því sjálfar að sitja í stjórnum og framkvæmdastjórnum fyrirtækja. Að þær bjóði sig fram til stjórnarsetu af eigin áhuga. 

Ég efa ekki að það eru skemmtilegustu vinnustaðirnir þar sem konur og karlar vinna saman að sameignlegum markmiðum með hugvit, verkvit og siðvit að leiðarljósi.

Eftir stendur hins vegar spurningin um stjórnir og stjórnendur? Hvers er stjórnar og hvers stjórnenda þegar kemur að mældum árangri fyrirtækja? Og þá ekki síður: Er auðvelt að mæla þetta?

Fólk sest ekki í hvaða stjórnir sem er; það sækist frekar eftir því að setjast í stjórnir fyrirtækja sem hafa sýnt góðan árangur. Það flækir þetta mál enn frekar varðandi mælinguna á því hvers sé stjórnar og hvers starfsmanna.

Er það forstjórinn sem stýrir stjórninni eða stjórnin forstjóranum?

Hver stýrir hverjum?

Jón G. Hauksson
jgh@heimur.is