Ár er liðið frá því bandaríski fjárfestingar- bankinn Lehman Brothers, sem þá var fjórði stærsti fjárfestingar- banki Bandaríkjanna, varð gjaldþrota. Honum var leyft að fara á höfuðið. Flestir telja að fall hans hafi markað upphaf þeirrar bankakreppu sem reið yfir heiminn í kjölfarið og leiddi m.a. til hruns íslenska banka- og fjármálakerfisins. Margir þekktustu og stærstu bankar í Evrópu og Bandaríkjunum nötruðu og riðuðu til falls og hefðu ekki bara lent í kreppu, heldur hrunið ef stjórnvöld í viðkomandi ríkjum hefðu ekki gripið inn í og bjargað þeim; þ.e. notað fé almennings til að forða þessum risabönkum frá falli. Án þessara björgunaraðgerða hefði hrinan farið af stað og bankar um allan heim – líka þeir sterku á Norðurlöndum – hefðu sogast inn í niðurstreymið. Í raun varð „dulbúið bankahrun“ úti um allan heim fyrir um ári. Íslensk stjórnvöld höfðu ekki burði til að bjarga íslensku bönkunum. Engu að síður eru útlát íslenskra skattborgara enn ófyrirséð vegna hrunsins.

Nokkrar bækur hafa verið skrifaðar um bankahrunið á Íslandi, aðdraganda þess og ástæður. Þetta var þessum og hinum að kenna. Bönkunum, stjórnendum þeirra, útrásarvíkingunum, fjölmiðlum, stjórnmálamönnum, flokkunum, Fjármálaeftirlitinu, Seðlabankanum, erlendu bönkunum fyrir að lána okkur og áfram mætti telja. Bankarnir voru orðnir tíu sinnum stærri en íslenska hagkerfið og hefðu átt að vera búnir að flytja sig yfir hafið í aðra mynt. Krónan dugði ekki undir þessum kringumstæðum. Bakland bankanna var veikt. En eftir á vilja fæstir viðurkenna að hafa gert neitt rangt eða að hrunið á Íslandi sé beinlínis þeim að kenna. Reyndin er sú að flestir sváfu á verðinum og voru mjög meðvirkir í gósentíðinni. Ýmsir sáu  blikur á lofti þegar allt lék í lyndi, eins og með ofurhátt gengi krónunnar á tímum ótrúlegs viðskiptahalla ár eftir ár og miklar erlendar lántökur. En enginn – og þá á ég við enginn – gerði sér grein fyrir umfangi vandans, hvað þá að einhver sæi bankahrunið fyrir eða hrun stórra erlendra banka og alþjóðlega bankakreppu.

En klikkuðu íslensku fjölmiðlarnir? Bæði já og nei. Þeir sáu það ekki fyrir, frekar en erlendir fjölmiðlar, að útlánabólan í heiminum spryngi og allar lánalínur á milli banka – sem og traust – ættu eftir að þorna upp. Tíðar umræður urðu um að útrásin væri tekin að láni. Hvaðan koma peningarnir? var spurt. Svarið var ætíð það sama; lán frá þekktum erlendum bönkum. Enginn fjölmiðill fór hins vegar í nákvæma rannsókn á raunverulegri stöðu bankanna á blómatíma þeirra og kafaði ofan í virði útlána og hverjum þeir væru að lána. Bankaleynd hefði líklegast komið í veg fyrir þá rannsóknarvinnu. En allir vissu þó – og það fór ekki leynt – að græðgin tók völdin og að viðskiptablokkirnar þrjár, sem áttu tæplega helming af 50 stærstu fyrirtækjum landsins, virkjuðu bankana af miklum ákafi í útþenslu fyrirtækja sinna. Þær lögðu raunar líka kapp á að eignast alla stærstu fjölmiðla landsins.

Fjölmiðlum var svolítil vorkunn. Hvernig áttu þeir að túlka það þegar stærstu og þekktustu bankar í heimi, með herskara sérfræðinga í áhættu, jusu fé í íslenska banka og íslensku útrásarvíkingana og treystu þeim til fulls? Fyrst þekktustu bankar í heimi voru tilbúnir að ausa fé í Íslendingana hlytu þeir að vera traustsins verðir. Bankarnir voru auk þess einkavæddir og því sögðu allir sem svo: Hvað kemur okkur það við þótt einhverjir erlendir bankar ausi fé í t.d. Landsbankann og Jón Ásgeir, er það ekki þeirra mál?

Hvernig áttu fjölmiðlar að meta það þegar Fjármálaeftirlitið sagði frá hverri úttekt sinni af annarri um þanþol íslensku bankanna og að þeir stæðust prófið? Hvernig áttu fjölmiðlar að túlka það þegar bankarnir fengu háar einkunnir frá erlendum matsfyrirtækjum þótt þau hefðu um tíma árið 2006 bent á nokkrar hættur, t.d. krosseignatengsl? Margt var sagt lagfært í rekstri bankanna en ýmsum, m.a. undirrituðum, fannst sem verið væri að mála skrattann upp á vegg þótt ekki gengju hrakspárnar út á bankahrun heldur harða lendingu íslenska hagkerfisins. Ekkert erlendu matsfyrirtækjanna sá fyrir bankakrísu um allan heim – heldur ekki þeir erlendu fjölmiðlar og bankamenn sem fjölluðu svo títt um Ísland.

Klikkuðu erlendir fjölmiðlar sem skrifuðu ekki um hættuna á alþjóðlegu bankahruni vegna útlánabólunnar? Eða þá alþjóðlegar eftirlitsstofnanir? Eftir stendur að stærstu bankar heims hefðu flestir hrunið ef ríkisstjórnir viðkomandi ríkja hefðu ekki gripið inn í með almannafé og forðað bönkunum frá gjaldþroti. Fjölmiðlar spegla andrúmið. Núna er aukin umræða í fjölmiðlum um stórskuldugar þjóðir, eins og Breta og Bandaríkjamenn, og hvort það sé siðferðilega rétt að færa skuldir einkafyrirtækja, yfir á almenning, og bjarga t.d. risabönkum.

Nú árið er liðið frá hruninu. Það er auðvelt að vera vitur eftir á og dómharður, en ég held að þjóðin eigi ennþá eftir að skilja hvað gerðist og hvers vegna hún sofnaði á verðinum. Tekur græðgin aftur völdin?

Jón G. Hauksson