Margar ástæður til þess að beygja af réttri leið (BJ - jómfrúrræða)

Pistlar

Benedikt Jóhannesson's picture

Herra forseti!

Íslendingar eru nú í afar óvenjulegri aðstöðu. Fáir deila um að hér sé almennt gott ástand í efnahagsmálum, hagvöxtur hefur verið góður ár eftir ár, en engu að síður eru blikur á lofti. Við höfum áður verið í svipaðri aðstöðu þar sem góðærið virtist blasa við um langa framtíð þar til allt fór á miklu verri veg. Á alþingismönnum hvílir sú skylda að leggja sitt af mörkum til þess að stuðla að stöðugleika.

Þingsins bíður að taka afstöðu til fyrirliggjandi fjárlagafrumvarps en eðlilegt er að þingið geri ekki stórvægilegar breytingar nema hafa starfhæfan meirihluta og ríkisstjórn til að hrinda málum í framkvæmd. Við þessar aðstæður er eðlilegt að við fyrstu umræðu fjárlaga sé rætt um íslenskt efnahagslíf almennt og hvernig opinber fjármál og hagstjórn eigi að vera næstu árin.

Með samþykkt ríkisfjármálaáætlunar var sniðinn stakkurinn fyrir ríkisfjármál næstu árin. Framvarpið sem hér liggur fyrir er með afgang upp á 28 milljarða króna sem er í samræmi við afgang upp á um 1 prósent af vergri landsframleiðslu. Mjög mikilvægt er að þingmenn gleymi ekki þessu markmiði eins virðist hafa gerst síðastliðið haust þegar þingheimur samþykkti í einu hljóði útgjöld upp á tugi milljarða án þess að huga um leið að fjármögnun.

Margvíslegar hættur blasa við efnahagslífinu hér á landi á næstunni. Gengi krónunnar stefnir afkomu margra fyrirtækja í stórhættu. Svo kann að fara að krónan styrkist svo mikið að það hafi áhrif til þess að draga úr straumi ferðamanna til landsins eða fjölgunin verði að minnsta kosti mun minni en verið hefur. Áföll erlendis gætu líka haft áhrif. Veiking pundsins í kjölfar ákvörðunar Breta að segja sig úr Evrópusambandinu er dæmi um slíkt áfall, en aðilar í ferðaþjónustu segjast strax verða varir við minni eftirspurn frá Bretlandi. Ómögulegt er að segja til um önnur pólitísk áhrif, til dæmis vegna nýafstaðinna kosninga í Bandaríkjunum og þjóðaratkvæðagreiðslu um nýja stjórnarskrá á Ítalíu.

Nauðsynlegt er að kanna til hlítar leiðir til halda gengi krónunnar stöðugu. Það stuðlar bæði að stöðugleika í efnahagslífinu og skapar forsendur fyrir lækkun vaxta. Í því samhengi má nefna myntráð sem er formleg leið til þess að tengja gengi gjaldmiðils við annan og stærri. Mikilvægt er að kanna og ræða kosti þess og galla. Stöðugt gengi ýtir undir verðstöðugleika, en það leysir ekki öll efnahagsvandamál allra síst eitt og sér. Fjárlög þurfa einnig að vera ábyrg og í takt við markmið Seðlabankans. Jafnframt þurfa launahækkanir að vera hóflegar og í takt við hagvöxt.

Almennt er talið að hagvöxtur erlendis verði minni á næstunni en áður var talið vegna vaxandi einangrunarhyggju og viðskiptahindrana. Þetta mun einnig hafa áhrif hér á landi. Þrátt fyrir þróunina að undanförnu þetta býst Seðlabankinn við því að gengi krónunnar haldi áfram að styrkjast. Þetta mun valda því að fyrirtæki munu leitast við að færa störf hátekjufólks úr landi, til dæmis hjá tæknimenntuðu fólki. Þessa gætir þegar hjá tæknifyrirtækjum hér á landi. Á meðan flykkist lítt menntað vinnuafl inn í landið. Þessi þróun er þvert á það sem æskilegt getur talist til þess að halda uppi góðum lífskjörum hér á landi og hagvexti til langs tíma litið. Almennt hefur það gilt undanfarin ár að brottfluttir Íslendingar eru fleiri en heimkomnir. Kaupmáttur almennings hefur aukist meira en sögur fara af, hvort sem litið er á Ísland eða önnur lönd. Í hagfræðinni er það yfirleitt svo að heimsmetin eru hættumerki, jafnvel þó að þau virðist jákvæð til skamms tíma litið.

Við þessar aðstæður er nauðsynlegt að ríkið sýni aðhald og skili afgangi. Á árunum fyrir hrun ýtti ríkið undir spennu þegar þörf hefði verið á aðhaldi. Í nýafstöðnum kosningum lögðu flestir stjórnmálaflokkar mikla áherslu á nauðsyn þess að auka útgjöld til heilbrigðiskerfis og skólamála. Á síðustu dögum þingsins var líka samþykkt samgönguáætlun og fleiri liðir sem valda því að afkoma ríkisins verður milli 15 og 20 milljörðum verri en niðurstaða nýframlagðs fjárlagafrumvarps gefur til kynna. Á sama tíma eru fyrirhugaðar lækkanir á tekjuskatti um áramót.

Miðað við spár Seðlabankans gæti hagvaxtarskeiðið nú orðið það lengsta í sögu þjóðarinnar. Aftur á móti er líka öruggt að það varir ekki að eilífu. Miklu skiptir að haga rekstri ríkisins þannig að það þoli sveiflur og fari ekki í mikinn mínus við fyrsta andblæ. Þess vegna er augljóst að nú verður ríkið að ganga á undan með góðu fordæmi og sýna ábyrgð. Í fjárlagafrumvarpi er staðið við fyrirheit í ríkisfjármálaáætlun um afgang upp á um 1% af vergri landsframleiðslu. Margt bendir sem fyrr segir til þess að þau áform séu brothætt.

Ríkið á miklar eignir sem ekki eru beinn hluti af rekstri þess og margir freistast til þess að nýta þær til þess að laga afkomuna, til dæmis með því að taka af þeim aukaarð. Þar hafa bæði Landsvirkjun og bankarnir verið nefnd til sögunnar. Slíkar arðgreiðslur ætti að nýta til þess að borga niður skuldir ríkisins, rétt eins og allir flokkar hafa verið sammála um að nýta sölu eigna í þeim tilgangi. Með niðurgreiðslu skulda lækkar vaxtabyrði ríkisins, en hún er hin hæsta á vestrænum löndum vegna þess hve hátt vaxtastig er hér á landi. Ef ekki kemur til aðhald í ríkisrekstri er hætt við að vextir hækki enn í aðgerðum Seðlabankans til þess að sporna við þenslu. Rétt er að undirstrika mikilvægi þess að sem víðtækust sátt ríki um sölu eigna ríkisins og engin ástæða til þess að fara sér óðslega í þeim efnum.

Ekki gleyma því að ríkisfyrirtækin Landsnet, Landvirkjun og Isavia hyggja á fjárfestingar upp á tæplega 50 milljarða á komandi ári. Ekki skal deilt um mikilvægi einstakra framkvæmda heldu undirstrikar þetta tvennt: Annars vegar margra ára kyrrstöðu í framkvæmdum í kjölfar hrunsins og hins vegar að ríkisfyrirtæki leggja líka sitt til þess að auka spennuna á vinnumarkaði. Það sama gildir auðvitað um hinar mörgu og nauðsynlegu framkvæmdir ríkisins. Við þurfum að forgangsraða og gera ekki allt í einu.

Mikilvægt er að taka á ríkisfjármálum og horfa á þau í samhengi við stöðuna á vinnumarkaði. Nú á næstu dögum mun væntanlegt frumvarp um breytingu á lífeyriskjörum ríkisstarfsmanna á sama tíma og ríkið leggur fram 100 milljarða króna framlag til lífeyris opinberra starfsmanna. Þetta er framlag ríkisins til þess að jafna kjör á opinberum og almennum vinnumarkaði, en samningsaðilar hafa lýst yfir vilja sínum til þess að taka upp ný vinnubrögð í samningum þannig að launahækkanir skili sér í kjarabót en ekki meiri verðbólgu. Þessir samningar eru mikilvægasta verkefnið framundan og ný ríkisstjórn, hver sem hún verður, þarf að leggjast með alefli á árar með öðrum um að tryggja þennan stöðugleika. Það er engum í hag að hagsveiflur hér á landi séu miklu meiri en hjá nágrönnum okkar á Norðurlöndum.

Herra forseti!

Það er ljóst að þingmanna bíður erfitt verkefni bæði í bráð og lengd. Það alltaf sælla að gefa en taka, það er auðveldara að ákveða útgjöld en afla tekna. Engu að síður er það meginverkefni nýkjörins Alþingis og ríkisstjórnar þegar hún hefur verið mynduð að tryggja svo sem verða má að árangri undangenginna ára verði ekki kollsteypt með óhyggilegri stefnu ríkisins. Verkefnin eru mörg og þörf sem stjórnmálaflokkarnir vilja hrinda í framkvæmd og almenningur styður vissulega að grunnstoðir í heilbrigðis- og menntakerfum verði styrktar. Hins napra staðreynd er hins vegar að rýmið er ekki eins mikið og flestir virðast hafa haldið. Það þýðir ekki að við eigum að leggja árar í bát heldur miklu frekar að við gögnum óhrædd til þess verks að vinna með öðrum um að tryggja stöðugleika um langa framtíð eins og kostur er. Aðilar vinnumarkaðarins hafa lýst yfir sínum vilja með víðtæku samkomulagi, Seðlabankinn hefur sín stjórntæki og ríkið má ekki skerast úr leik með því að hvika frá yfirlýstum markmiðum um ábyrga hagstjórn. Þannig undirbyggjum við samfélag sem stendur á styrkum stoðum og getur byggt upp innviði til framtíðar. Á þessu kjörtímabili geta alþingismenn skráð sig á spjöld sögunnar með því að leggja sitt af mörkum til varanlegs stöðugleika og velsældar.

Tækifærið er núna, freistingarnar eru margar og hægt að finna margar ástæður til þess að beygja af réttri leið. En ef árangur næst verður hann bautasteinn um langa framtíð.

Athugið að skoðanir sem hér eru settar fram eru á ábyrgð höfunda og þurfa ekki að endurspegla skoðanir Útgáfufélagsins Heims.